No. 28 İstatistiksel Hata Safsataları
Kumarbaz Safsatası
İngilizcesi: Gambler's Fallacy
Beş kere yazı geldi diye artık tura gelecek değil. Paranın hafızası yok.
Beş kere yazı geldi. Bu sefer tura garanti, ekmek senden.
Para hatırlamayi Temel. Her atışta yarı yarıya.
Altı kere yazı… Ha bu para bozuk.
Nedir?
Birbirinden bağımsız olayların, geçmişi telafi edecekmiş gibi davranacağını sanmak. Uzun süre yazı geldi diye tura “gecikmiş” değildir; para, kaç kere atıldığını bilmez.
Kalıbı
- X uzun süredir olmadı (ya da hep oldu).
- Öyleyse X’in şimdi olma ihtimali arttı (ya da azaldı).
Neden tutmaz?
Beyin dengeye inanır: uzun vadede yarı yarıya çıkacaksa kısa vadede de düzelmesi gerekir sanır. Ama uzun vadedeki denge geçmişi düzelterek değil, onu gelecekteki milyonlarca atışın içinde eriterek gelir. Her atış sıfırdan başlar. Bu his kumarhanelerin de işine gelir; “artık gelmeli” diyen oynamaya devam eder.
Nasıl yakalarsın?
- “Artık gelmeli”, “sırası geldi”, “bu kadar da olmaz” kalıpları.
- Geçmiş sonuçlar, bağımsız bir olayın ihtimalini değiştiriyormuş gibi kullanılıyor.
- Kaybettikçe daha çok oynamak; “şimdi dönecek” hissi.
Ne dersin?
“Bu olayın öncekinden haberi var mı?” Para, zar, piyango: hayır. O zaman ihtimal her seferinde aynıdır; bunu söyle ve bırak. Tersini de sor: “Beş kere yazı geldiyse yazı gelmesi daha mı olası? Ne o, ne bu.”
Safsata olmadığı zaman
Olaylar birbirinden bağımsız değilse geçmiş bilgi taşır: desteden bir as çıktıysa kalanında as azalmıştır, formsuz oyuncunun gol ihtimali gerçekten düşmüştür. Bir de tersi var: beş kere üst üste yazı geldiyse paranın hileli olduğundan şüphelenmek safsata değil, akıldır. Safsata, bağımsız olaylara hafıza yakıştırmaktır.
Örnekler
- AileBabaanne: “Üç kız oldu, bu sefer kesin oğlan.” İhtimal her seferinde aynı ama.
- Futbol“Kaptan üç maçtır yazı turayı kaybediyor, bu sefer kesin kazanır.” Para önceki üç maçı hatırlamıyor.
- Alışveriş“Bu bileti üç aydır alıyorum, artık sıra bana geldi.” Piyangoda sıra diye bir şey yok ama.
- Trafik“Bu yolda hiç kaza olmadı, artık olma zamanı geldi.” Kazanın takvimi yoktur; yol dün ne kadar güvenliyse bugün de o kadar güvenlidir.