No. 29 İstatistiksel Hata Safsataları
Teksaslı Keskin Nişancı Safsatası
İngilizcesi: Texas Sharpshooter
Önce ateş ettin, sonra deliklerin etrafına hedef çizdin.
Bak, iki delik yan yana! Keskin nişancıyum ben!
Halkayı deliklerden sonra çizdun Dursun. Öteki on delik ne olacak?
Herif de öyle yapayi: önce olur, sonra “ben demiştum” deyi.
Nedir?
Rastgele dağılmış verilerin içinden birbirine yakın düşenleri seçip, sanki baştan hedeflenmiş gibi bir anlam yüklemek. Tesadüfen kümelenen şeyler, kümelenmiş olmaktan başka hiçbir şey anlatmaz.
Kalıbı
- Bir sürü veri var, çoğu rastgele.
- İçlerinden birbirine uyan birkaçını seç.
- “Bakın, bir örüntü var!”
Neden tutmaz?
Yeterince veri olunca tesadüfi kümeler kaçınılmazdır; yüz delik açarsan bazıları yan yana düşer. Beyin kümeyi görür, rastgeleliği görmez. Rüya ile sayı, doğum günü ile piyango, hastalık ile mahalle: sonradan bakınca hep bir şey “uyar”. Hedef atıştan önce çizilmişse anlamlıdır; sonradan çizilmişse sadece bir dairedir.
Nasıl yakalarsın?
- Örüntü, veri toplandıktan sonra bulunmuş; önceden tahmin edilmemiş.
- Uymayan veriler sessizce dışarıda bırakılmış.
- “Bu tesadüf olamaz” cümlesi; oysa yeterince deneme yapınca pekâlâ olur.
Ne dersin?
“Bu örüntüyü verileri görmeden önce tahmin etmiş miydin?” Cevap hayırsa hedef sonradan çizilmiş demektir. Sonra dışarıda kalanları sor: “Uymayan kaç tane var?” Gerçek örüntü yeni veride de tutar; bunu iste: “Bir sonrakini tahmin et bakalım.”
Safsata olmadığı zaman
Verideki kümeleri fark etmek bilimin başlangıcıdır; safsata olan, kümeyi fark etmek değil, onu kanıt saymaktır. Küme bir hipotez doğurur; hipotez yeni veriyle sınanır. Önceden çizilmiş hedefi vuruyorsan gerçekten keskin nişancısın demektir.
Örnekler
- Sağlık“Bu sokakta üç kişi aynı hastalığa yakalandı, burada bir şey var.” Bin sokaktan birinde böyle olması zaten beklenen bir şey.
- İşMüdür: “Satışın arttığı üç ayda hep salı toplantısı yapmıştık.” Düştüğü aylarda da yapmıştık; onlara bakan olmadı.
- Sosyal medya“Ünlülerin ölüm tarihlerini topla, hepsi yediye bölünüyor.” Yeterince tarih toplarsan her şey bir şeye bölünür zaten.
- Futbol“Bordo forma giydiğimiz maçları kazanıyoruz.” Bordo formayla kaybettiğimiz maçlar sayılmadı tabii.