No. 22 Otoriteye Başvurma Safsataları
Genetik Safsata
İngilizcesi: Genetic Fallacy
Kimin söylediğine baktın, ne söylediğine bakmadın.
Amca, dere yolu daha kısa. Ben her gün oradan okula gideyrum.
Çocuğun dediği yol mi olur? Sen git topunla oyna.
Yolu kim söyledi önemli değil Temel. Yol nereye çıkayi, ona bak.
Nedir?
Bir fikri, nereden geldiğine bakarak kabul ya da reddetmek: kim söylemiş, hangi kaynaktan çıkmış, hangi niyetle ortaya atılmış. Kaynak fikri doğurur ama fikrin doğru olup olmadığını belirlemez.
Kalıbı
- X fikri şu kaynaktan geliyor.
- Kaynak kötü / güvenilmez / sevimsiz.
- Öyleyse X yanlış. (Ya da: kaynak iyi, öyleyse X doğru.)
Neden tutmaz?
Kaynağa bakmak pratik bir kısayoldur; herkesin her şeyi kendi başına denetleyecek vakti yoktur. Ama kısayol, iddiayı incelemenin yerine geçemez. Bir çocuk doğru yolu bilebilir, sevmediğin gazete doğru haber yazabilir, kötü bir insan doğru bir cümle kurabilir. Fikrin nereden çıktığı, ne dediğini değiştirmez.
Nasıl yakalarsın?
- Cevap iddiadan değil kaynaktan bahsediyor: kim, nereden, hangi niyetle.
- “Ondan geliyorsa…” ile başlayan cümleler.
- İddianın içeriği hiç tartışılmadan karar veriliyor.
Ne dersin?
“Kaynağı bir yana koyalım. Söylenen doğru mu, yanlış mı? Nasıl anlarız?” Kaynak konusu gerçekten önemliyse ayrı ele al: “Kaynağın güvenilirliğini de konuşuruz, ama önce iddiayı.”
Safsata olmadığı zaman
Bir iddiayı doğrudan denetleyemiyorsan kaynağın güvenilirliğine bakmak makuldür; sürekli yanılan bir kaynağa temkinli yaklaşmak akıl işidir. Bu, “yanlış” demek değil, “kendim kontrol etmeden kabul etmem” demektir. Safsata, kaynağı kanıtın yerine koymaktır.
Örnekler
- İşMüdür: “Bu öneri stajyerden geldi.” Önerinin ne olduğunu kimse okumadı bile.
- Aile“Bu tarif kayınvalidenden mi? Yemem o zaman.” Tarif kayınvalideden geldi diye lezzetsiz olmuyor.
- Sosyal medya“O sitede yazıyorsa yalandır.” Belki öyledir; ama yalan olduğunu sitenin adı değil, kanıt gösterir.
- Sağlık“Bu ilacı şirket üretti, şirket de kâr peşinde.” Doğru; ama ilacın işe yarayıp yaramadığı yine de ayrı bir soru.