No. 22 Otoriteye Başvurma Safsataları
Genetik Safsata
İngilizcesi: Genetic Fallacy
Kimin söylediğine baktın, ne söylediğine bakmadın.
Amca, dere yolu daa kısa. Ben her gün oradan okula gideyrum.
Çocuğun dediği yol mi olur? Sen git topunla oyna.
Yolu kim söyledi önemli deil Temel. Yol nereye çıkayi, ona bak.
Nedir?
Bir fikri, nereden geldiğine bakarak kabul ya da reddetmek: kimin söylediği, hangi kaynaktan çıktığı, hangi niyetle ortaya atıldığı. Kaynak fikri doğurur ama fikrin doğru olup olmadığını belirlemez.
Kalıbı
- X fikri şu kaynaktan geliyor.
- Kaynak kötü / güvenilmez / sevimsiz.
- Öyleyse X yanlış. (Ya da: kaynak iyi, öyleyse X doğru.)
Neden tutmaz?
Kaynağa bakmak pratik bir kısayoldur; herkesin her şeyi kendi denetleyecek vakti yok. Ama kısayol, iddianın yerine geçemez. Çocuklar doğru yolu bilebilir, sevmediğin gazete doğru haber yazabilir, kötü bir insan doğru bir cümle kurabilir. Fikrin doğum yeri, ne dediğini değiştirmez.
Nasıl yakalarsın?
- Cevap iddiadan değil kaynaktan bahsediyor: kim, nereden, hangi niyetle.
- “Ondan geliyorsa…” ile başlayan cümleler.
- İddianın içeriği hiç tartışılmadan karar veriliyor.
Ne dersin?
“Kaynağı bir yana koyalım. Söylenen doğru mu, yanlış mı? Nasıl anlarız?” Kaynak konusu gerçekten önemliyse ayrı ele al: “Kaynağın güvenilirliğini de konuşuruz, ama önce iddiayı.”
Safsata olmadığı zaman
Bir iddiayı doğrudan denetleyemiyorsan kaynağın güvenilirliğine bakmak makuldür; sürekli yanılan bir kaynağa temkinli yaklaşmak akıl işidir. Bu, “yanlış” demek değil, “kendim kontrol etmeden kabul etmem” demektir. Safsata, kaynağı kanıt yerine koymak.
Örnekler
- İş“Bu öneri stajyerden geldi.” Öneri ne, kimse okumadı.
- Aile“Bunu kayınvalideden öğrendim.” Tarif kayınvalidenin diye lezzetsiz olmuyor.
- Sosyal medya“O sitede yazıyorsa yalandır.” Belki; ama yalan olduğunu site adı değil, kanıt gösterir.
- Sağlık“Bu ilacı şirket üretti, şirket kâr peşinde.” Doğru; ilacın işe yarayıp yaramadığı yine ayrı soru.