No. 16 İstatistiksel Hata Safsataları
Sümen Altı Safsatası
İngilizcesi: Cherry Picking
İşine gelen üçünü gösterdin, gelmeyen yedisini sümen altı ettin.
Son üç maçı kazanduk! Bu sene şampiyonluk bizum!
Ondan önceki on maçı da say Temel.
Herif işine gelen üç maçı sayayi, kalan onunu saklayi. Her sene aynı.
Nedir?
İşine gelen verileri öne çıkarıp gelmeyenleri sümen altı etmek. Gösterilenlerin her biri doğrudur; yalan, gösterilmeyenlerde saklıdır.
Kalıbı
- Elimde on veri var; üçü iddiamı destekliyor.
- Üçünü gösteririm, yedisini saklarım.
- “Gördünüz mü, veriler beni destekliyor.”
Neden tutmaz?
Yalan söylemeden yanıltmanın en temiz yolu budur: hiçbir şey uydurmuyorsun, sadece seçiyorsun. Dinleyen, göremediği verinin varlığından haberdar değildir; gördüğü üç örnek ona bütün gibi gelir. Reklamlar, taraftar tartışmaları ve raporlar bununla döner. İyi seçilmiş üç doğru, bir yalandan daha iyi yanıltır.
Nasıl yakalarsın?
- Örnekler hep aynı yönü gösteriyor; tek bir karşı örnek bile yok.
- Sayılar var ama toplam yok: “üç maç kazandık” var, “on üç maçın üçünü kazandık” yok.
- “Peki geri kalanı ne oldu?” sorusuna kaçamak cevap geliyor.
Ne dersin?
“Bunlar seçilmiş örnekler; geri kalanı nerede?” Toplamı sor: “Kaç taneden kaçı?” Toplam gelmiyorsa gösterilenin bir anlamı yoktur. Sonra kendin bir iki karşı örnek koy; iki karşı örnek, hikâyenin seçilerek anlatıldığını göstermeye yeter.
Safsata olmadığı zaman
Her anlatı seçim yapar; hepsini anlatmak imkânsızdır. Seçilenler bütünü temsil ediyorsa ve karşı örnekler saklanmıyorsa sorun yok. Bir iddiayı çürütmek için tek bir karşı örnek göstermek de sümen altı değildir; “hepsi böyle” diyene bir istisna yeter. Safsata, resmi değiştirecek verileri bile bile dışarıda bırakmaktır.
Örnekler
- ReklamReklam: “Kullananların yüzde doksanı memnun.” Anket, ürünü iade etmeyenlere yapılmış ama.
- İşSunumda satışların arttığı üç şehir anlatılıyor; düştüğü on yedi şehir ise “ek dosyada” kalmış.
- Sağlık“Bu diyet üç kişide işe yaradı.” Diyeti yarıda bırakan on iki kişi sayılmıyor tabii.
- Sosyal medyaYirmi dakikalık bir konuşmadan üç saniyelik bir parça kesilip paylaşılıyor; kalan on dokuz dakika izlense söylenenin tam tersi anlaşılacak.