No. 16 İstatistiksel Hata Safsataları
Sümen Altı Safsatası
İngilizcesi: Cherry Picking
Üç kirazı gösterdin, ağacı sakladın.
Son üç maçı kazanduk! Bu sene şampiyonluk bizum!
Ondan önceki on maçı da say Temel.
Herif üç kirazi gösteriyi, ağacı saklayi. Her sene aynı.
Nedir?
İşine gelen verileri öne çıkarıp gelmeyenleri sümen altı etmek. Gösterilenlerin her biri doğru; yalan, gösterilmeyenlerde.
Kalıbı
- Elimde on veri var; üçü iddiamı destekliyor.
- Üçünü gösteririm, yedisini saklarım.
- “Gördünüz mü, veriler beni destekliyor.”
Neden tutmaz?
Yalan söylemeden yanıltmanın en temiz yolu: hiçbir şey uydurmuyorsun, sadece seçiyorsun. Dinleyen, göremediği verinin varlığını bilmez; gördüğü üç örnek ona bütün gibi gelir. Reklamlar, taraftar tartışmaları ve raporlar bununla döner. İyi seçilmiş üç doğru, bir yalandan daha iyi yanıltır.
Nasıl yakalarsın?
- Örnekler hep aynı yöne bakıyor; tek bir karşı örnek yok.
- Sayılar var ama toplam yok: “üç maç” var, “on üç maçtan üçü” yok.
- “Peki geri kalanı?” sorusu kaçamak cevap alıyor.
Ne dersin?
“Bunlar seçilmiş; geri kalanı nerede?” Toplamı sor: “Kaç taneden kaçı?” Toplam gelmiyorsa gösterilenin anlamı yok. Sonra kendin bir karşı örnek koy; iki karşı örnek, hikâyenin seçilmiş olduğunu göstermeye yeter.
Safsata olmadığı zaman
Her anlatı seçim yapar; hepsini anlatmak imkânsız. Seçim bütünü temsil ediyorsa ve karşı örnekler saklanmıyorsa sorun yok. Bir iddiayı çürütmek için tek karşı örnek göstermek de sümen altı değil; “hepsi böyle” diyene bir istisna yeter. Safsata, resmi değiştirecek verileri bilerek dışarıda bırakmak.
Örnekler
- Reklam“Kullananların yüzde doksanı memnun.” Anket, ürünü iade etmeyenlere yapılmış.
- İşSunumda satışın arttığı üç şehir var; düştüğü on yedi şehir “ek dosyada”.
- Sağlık“Bu diyet üç kişide işe yaradı.” Bırakan on iki kişi sayılmıyor.
- Sosyal medyaBir konuşmadan üç saniye kesilir; kalan yirmi dakika, söyleneni tersine çevirirdi.