No. 35 İstatistiksel Hata Safsataları
Hayatta Kalan Yanlılığı
İngilizcesi: Survivorship Bias
Sadece dayananları görüyorsun, çünkü dayanmayanlar çöplükte.
Eskiden buzdolapları kırk yıl dayanırdı. Annemin dolabı hâlâ çalışayi.
Doğru deyi. Şimdikiler beş yılda gidiyi.
Aynı yıl alınan öteki dolaplar nerede Fadime? Çöplükte. Çöplükteki dolap konuşmayi.
Nedir?
Bir şeyin başarılı örneklerine bakıp hüküm vermek; başarısız olanları görmediğin için yok saymak. Eski buzdolabı hâlâ çalışıyorsa bunun sebebi eskilerin sağlam olması değil, bozulanların çoktan atılmış olması olabilir. Elenenler konuşmaz; sen de sadece kalanları duyarsın.
Kalıbı
- Gördüğüm bütün X’ler başarılı / sağlam / zengin.
- Öyleyse X başarılı / sağlam / zengin eder.
- (Başarısız olan X’ler görüş alanında değil.)
Neden tutmaz?
Gördüklerimiz bir elekten geçer: batan şirketler kitap yazmaz, çöpe giden dolap mutfakta durmaz, okulu bırakıp para kazanamayanlar konferans vermez. Geriye kalanlar bize bütün gibi görünür. En ünlü örnek savaş uçaklarıdır: üsse dönen uçaklardaki mermi delikleri sayılıp oraları zırhlamak istenmiş; oysa asıl zırhlanması gereken, deliksiz yerlerdi. Oradan vurulan uçaklar geri dönmemişti.
Nasıl yakalarsın?
- Örneklerin hepsi başarılı; başarısız olanlar ortada yok, çünkü zaten ortadan kalkmış.
- “Bak hâlâ duruyor”, “o da öyle yaptı ve oldu” kalıpları.
- Kaç taneyle başlandığı, kaçının yolda kaldığı sorulmuyor.
Ne dersin?
Görünmeyenleri sor: “Kaç tane vardı, kaçı kaldı? Kalmayanlara ne oldu?” Başlangıçtaki sayı yoksa kalanların sayısı bir şey söylemez. Bir de tersini iste: “Aynı şeyi yapıp başaramayan var mı?” Vardır; sadece anlatmıyordur.
Safsata olmadığı zaman
Kalanlara bakmak, elenenleri de hesaba katıyorsan tamamen meşrudur: “yüz dolaptan doksanı kırk yıl dayanmış” cümlesi kanıttır. Uzun süre dayanmış tek bir örnekten “bu mümkün” demek de safsata değildir. Safsata, elenenleri saymadan kalanlardan genelleme yapmaktır.
Örnekler
- İş“Okulu bırakan üç ünlü girişimcinin hikâyesini oku, sen de bırak.” Okulu bırakıp hiçbir şey olamayan on binlerin hikâyesi kitap olmadı.
- Sağlık“Dedem doksan yaşında, her sabah rakı içerdi; demek zararı yok.” Her sabah rakı içip doksanı göremeyenler bu hikâyeyi anlatmak için burada değil.
- Alışveriş“Bu markanın eski modelleri hâlâ yollarda, çok sağlam yapılmış.” Aynı yıl üretilen arabaların kaçının yolda olduğunu bilmeden, kalan üçünden sağlamlık çıkmaz.
- Sosyal medya“Bu yöntemle üç ayda İngilizce öğrendim” videosu binlerce. Aynı yöntemle öğrenemeyen kimse video çekmiyor.