No. 38 Şaşırtma Safsataları
Aklım Almıyor Safsatası
İngilizcesi: Personal Incredulity
Senin aklının almaması uçağın suçu değil. Uçak yine de uçuyor.
Ha bu kadar demir havada nasıl duruyi? Aklım almayi. Bir numara var bu işte.
Havada duruyi ama Temel. Sen anlamayınca yere mi düşecek?
Anlamamak ayıp değil herif; anlamadum diye “olamaz” demek ayıp.
Nedir?
Bir şeyi anlayamıyor ya da hayal edemiyor diye yanlış saymak: “Olur mu öyle şey?” Anlamamak, anlamayan hakkında bir şey söyler; anlaşılmayan şey hakkında hiçbir şey söylemez. Dünya, kafamıza sığmak zorunda değildir.
Kalıbı
- X’in nasıl olabildiğini anlamıyorum / hayal edemiyorum.
- Öyleyse X yanlıştır.
Neden tutmaz?
Anlamadığımız şeye karşı bir güvensizlik hissederiz; bu his, bilinmeyenden korunmak için işe yarar. Ama kişisel bir sınır olan “aklım almıyor”, dünyaya ait bir sınır sanılır. Oysa uçak, mikrop, radyo dalgası ve kıtaların kayması da bir zamanlar kimsenin aklına sığmıyordu. Bir şeyin anlaşılmasının zor olması, yanlış olduğunu değil, öğrenmenin zor olduğunu gösterir.
Nasıl yakalarsın?
- “Olur mu öyle şey”, “aklım almıyor”, “bana saçma geliyor” kalıpları.
- İddiaya karşı bir kanıt değil, bir şaşkınlık ifadesi var.
- Anlaşılmazlık, konuşanın bilgisi hakkında değil, konunun kendisi hakkında bir hüküm gibi sunuluyor.
Ne dersin?
Şaşkınlığı iddiadan ayır: “Anlamamak normal; ama anlamamak yanlış olduğunu göstermez. Yanlış olduğuna dair kanıt ne?” Sonra kapıyı aç: “Nasıl olduğunu birlikte bulalım.” Anlamak isteyen sorar; anlamak istemeyen “olamaz” der.
Safsata olmadığı zaman
Bir iddianın açıklamasız kaldığını fark edip açıklama istemek safsata değil, tam da doğru tepkidir: “Bunun nasıl işlediğini anlatabilir misin?” Akla yatmayan bir iddiaya kanıt gelene kadar temkinli yaklaşmak da öyledir. Safsata, açıklama istemek yerine anlamamayı çürütme saymaktır.
Örnekler
- Sağlık“Görünmeyen bir mikrop nasıl hasta edermiş? Ben inanmam.” Mikrop, inanılmasını beklemeden hasta ediyor.
- Teknoloji“Telefondan ses kablosuz nasıl gidermiş, saçma.” Saçma gelmesi, aramanın bağlanmasına engel olmadı.
- Okul“Bu formül bana mantıksız geliyor, demek ki yanlış.” Formülün yanlış olduğunu göstermenin yolu mantıksız gelmesi değil, bir karşı örnektir.
- İşMüdür: “Bu kadar az kişiyle o kadar iş nasıl çıkarmışlar, olamaz; bir yanlışlık var.” Çıkarmışlar; nasıl çıkardıklarını sormak, olamaz demekten daha çok şey öğretir.