No. 25 İstatistiksel Hata Safsataları
Yanlış Benzetme Safsatası
İngilizcesi: False Analogy
Bir yönden benziyor, demek ki her yönden benziyor. O iş öyle değil işte.
Vücut araba gibidur. Araba benzinle çalışur; ben de ne kadar yersem o kadar iyi çalışurum.
Doğru! Depoyu doldur!
Arabanın deposu dolunca durursun Dursun. Sen taşıraysun.
Nedir?
İki şey bir açıdan benziyor diye, başka bir açıdan da benzediğini varsaymak. Benzetme anlatmaya yarar, kanıtlamaya yaramaz. Farklar benzerliklerden daha önemliyse benzetme çöker.
Kalıbı
- A, B’ye benzer. (bir yönden)
- B’nin şu özelliği var.
- Öyleyse A’nın da o özelliği var.
Neden tutmaz?
Benzetme, karmaşık bir şeyi tanıdık bir şeye çevirir; bu yüzden ikna edicidir. Ama her benzetmenin bir sınırı vardır ve safsata, o sınırın geçildiği yerde başlar. Vücut bir açıdan arabaya benzer: yakıt ister. Başka açılardan benzemez: deposu dolunca durmaz, fazlasını yağ olarak biriktirir. Benzetme ne kadar güzelse sınırı o kadar kolay unutulur.
Nasıl yakalarsın?
- “… gibidir” diye kurulan bir cümleden büyük bir sonuç çıkarılıyor.
- Benzerlik tek bir yönde; farklar hiç sayılmıyor.
- Benzetme açıklamak için değil, ispatlamak için kullanılıyor.
Ne dersin?
Farkları say: “Hangi yönden benziyor, hangi yönden benzemiyor? Bu sonuca varmak için benzemesi gereken yön hangisi?” Sonra kendi benzetmeni ortaya koy: aynı şey başka bir şeye de benzer ve oradan tam ters bir sonuç çıkar.
Safsata olmadığı zaman
İlgili özellikte gerçekten benzeyen şeyler arasında kurulan benzetme güçlü bir akıl yürütmedir; tıpta hayvan deneyleri, hukukta emsal kararlar böyle çalışır. Fark, benzerliğin sonuçla ilgili olup olmadığındadır. Kalp ile pompa basınç konusunda gerçekten benzer; vücut ile araba ise yakıt konusunda benzemez.
Örnekler
- İşPatron: “Biz burada bir aileyiz.” Aile, kâr düşünce üyelerini işten çıkarmaz ama.
- Aile“Çocuk hamur gibidir, istediğin şekli verirsin.” Hamurun kendi fikri yoktur; çocuğun vardır.
- Teknoloji“Beyin bir bilgisayardır, ara sıra güncellemek lazım.” Beynin güncelleme tuşu yok; onun yerine uykusu var.
- Sağlık“Ağrı kesici de ilaç, antibiyotik de ilaç; birini canım isteyince alıyorum, ötekini de öyle alırım.” İkisi de ilaç ama ağrı kesici ağrıyı susturur, antibiyotik bakteriyi öldürür; gelişigüzel alınca bakteri alışır, ilaç işe yaramaz olur.