No. 26 Belirsizlik Safsataları
Cinaslı Safsata
İngilizcesi: Equivocation
Bir kelime, iki anlam. Hangisi işime gelirse.
Doktor sana günde iki litre su iç dedi Dursun.
Çay da su değil mi? Günde on bardak içeyrum, fazlasıyla tamam.
Zeytinyağı da sıvı Dursun. Doktor “sıvı” demedi, “su” dedi.
Nedir?
Bir kelimeyi argümanın başında bir anlamda, sonunda başka anlamda kullanmak. Kelime aynı kaldığı için argüman sağlam görünür; anlam değiştiği için bozuktur.
Kalıbı
- X, A’dır. (X’in birinci anlamı)
- A olan şey B’dir.
- Öyleyse X, B’dir. (X’in ikinci anlamı)
Neden tutmaz?
Dil esnektir: “su” hem içtiğin şeydir hem de gevşek anlamda her sıvıdır; “çay” hem içecektir hem de dere. Beyin kelimeyi görünce anlamı kendi tamamlar ve iki farklı anlamı tek anlam sanır. Bu yüzden cinas fıkrada güldürür, argümanda kandırır: kandırılan kişi, kelimenin anlam değiştirdiğini fark etmez, kendini ikna olmuş sanır.
Nasıl yakalarsın?
- Argümanın kilit kelimesi iki cümlede iki farklı iş yapıyor.
- Kelimeyi eş anlamlısıyla değiştirince argüman çöküyor.
- Sonuç, öncüllerin dediğinden daha büyük bir şey söylüyor.
Ne dersin?
Kelimeyi sabitle: “Su derken tam olarak neyi kastediyorsun? Aynı anlamı ikinci cümlede de kullan.” Anlam sabitlenince argüman ya ayakta kalır ya da kendiliğinden dağılır.
Safsata olmadığı zaman
Kelime oyunu, şaka, şiir safsata değildir; orada kimse ikna edilmeye çalışılmıyor. Bir kelimenin iki anlamını açıkça ayırt ederek konuşmak da öyledir. Safsata, anlam kaymasını fark ettirmeden bir sonuç çıkarmaktır.
Örnekler
- ReklamReklam: “Hafif içecek: kalorisi düşük.” Ardından: “Hafif olduğu için mideye de dokunmaz.” Birinci “hafif” kaloriyle ilgili, ikincisi sindirimle; aynı kelime iki ayrı iddiayı taşıyor.
- İşİlanda “esnek çalışma saatleri” yazıyordu; istediğin saatte gel sanıldı, meğer bizim istediğimiz saatte çalış demekmiş.
- Okul“Her kanun değiştirilebilir. Yerçekimi de bir kanun. Demek ki yerçekimi de değiştirilebilir.” Meclisin çıkardığı kanun ile doğa kanunu aynı kelime, ama aynı şey değil.
- Aile“Sana söz vermiştim” dedi; ama verdiği “söz” bir cümleden ibaretti, taahhüt değildi.